Korpomałpowanie

Życie w społeczeństwie wymaga nieustannego odgrywania ról. Przyjmujemy role zawodowe, rodzinne i towarzyskie, odtwarzamy wzorce kobiecości i męskości, podporządkowujemy się hierarchiom albo zabiegamy o wyższą pozycję. Większość takich działań wykonujemy niemal automatycznie, przekonani, że wyrażają naszą osobowość, charakter czy indywidualne predyspozycje. Tymczasem znaczna część gestów i czynności, które uznajemy za naturalne, wynika z treningu, który proponują kultura i środowisko społeczne. Dotyczy to także męskości, kojarzonej z demonstrowaniem siły, pewności siebie, sprawczości i zdolności do dominacji. Przybierane pozy służą nie tylko demonstrowaniu pożądanych cech, lecz także zdobywaniu i utrzymywaniu władzy. Jeśli jednak takie gesty zostaną przerysowane lub ostentacyjnie powtórzone, ujawnią swoją konwencjonalność, a nierzadko również śmieszność.

Role i pozy

Podobny mechanizm wykorzystuje konwencja drag. Praktyka ta, najczęściej kojarzona z widowiskowymi kreacjami drag queens, obejmuje również stylizacje korzystające ze stereotypów męskości. Drag kingowie - najczęściej kobiety - nie tyle wcielają się w mężczyzn, ile przetwarzają sposoby ich społecznego funkcjonowania. Podkreślając umowność genderowych kodów, obnażają patriarchalne hierarchie, podważają autorytet oparty na stereotypowych wyobrażeniach o męskiej sile, a także inspirują do poszukiwań odmiennych form ekspresji płciowej. Samo powtórzenie i wyolbrzymienie może kompromitować stereotypy, ale także je utrwalać.

Wspomniane ambiwalencje wykorzystują twórcy spektaklu "Czerwony Piotruś. Czy małpa uratuje świat?", przygotowanego przez poznański kolektyw House of Cropp we współpracy z VUJO w ramach programu Nowa Generacja Sceny Roboczej. House of Cropp tworzą cztery drag kingowskie persony: Marian Elektryk, Evan Berliner i Zenon Cierpiętnicki, którym towarzyszy VUJO. Proponowana przez nich krytyka konwencji płciowych łączy się z refleksją nad mechanizmami podporządkowania organizującymi współczesne życie. Jedną z przestrzeni opresji jest w ich perspektywie praca korporacyjna, wykorzystująca pozorną wspólnotowość, kult produktywności i rytuały mające gwarantować pracownikom i pracownicom poczucie spełnienia. Artystów interesuje "deewolucja", rozumiana jako symboliczne uwolnienie się od zobowiązań narzuconych przez cywilizację. Na poziomie deklaracji służy jej nasz powrót do małpiej natury. Na scenie pozostaje to jednak na poziomie założenia. Zamiast odwrócić proces uczłowieczania opisany w wykorzystanym opowiadaniu Franza Kafki, performerzy przedstawiają pracowników korporacji jako uczłowieczone małpy.

Tresura człowieczeństwa

Tytułowa postać spektaklu pochodzi ze "Sprawozdania dla Akademii", opublikowanego przez Kafkę w 1917 roku. Monolog schwytanego w Afryce Czerwonego Piotrusia prezentuje historię wyjścia z niewoli. Małpa obserwuje ludzkie gesty, przyswaja zachowania, uczy się mówić, palić i pić. Biegłość w małpowaniu naszego gatunku pozwala Piotrusiowi wystąpić przed uczonym audytorium. Opowieść o społecznym awansie skrywa jednak przymus uczłowieczenia. Piotruś nie postrzega ludzkiej kultury jako wartości. Szuka jedynie wyjścia z sytuacji, w której się znalazł. Wie jednak, że proces przystosowania uniemożliwił mu powrót do dawnego życia. W "Sprawozdaniu dla Akademii" człowieczeństwo prezentowane jest jako zbiór zachowań, których można się nauczyć, a potem je powtarzać i doskonalić, nie rozumiejąc ich sensu.

Przedstawienie Sceny Roboczej łączy nawiązania i cytaty z Kafki z praktyką drag kingów. Czerwony Piotruś staje się figurą performera dnia codziennego, który dzięki obserwacji i ćwiczeniu przyswaja określoną tożsamość i stwarza wiarygodną personę. Pojawia się jednak znacząca różnica: małpi bohater Kafki może przetrwać tylko dzięki podporządkowaniu się społecznym normom, a drag kingowie przerysowują je, by ujawnić ich arbitralność. "Małpowanie" nie służy zdobyciu akceptacji dominującej kultury, ale zakwestionowaniu zasad, na których ta akceptacja się opiera. House of Cropp i VUJO pokazują ludzi usiłujących powrócić do małpiej natury, ale rezygnujących z realistycznego odtwarzania wyglądu czy zachowań zwierząt. Cztery występujące na scenie osoby noszą kolorowe, fantazyjne kostiumy zaprojektowane przez Jakuba Kostewicza i Marka Grzegorskiego. Efektowne makijaże nawiązują do wyglądu człekokształtnych małp, tworząc hybrydowe postaci, łączące cechy ludzi i zwierząt z ostentacyjną sztucznością dragowej estetyki. Nie sposób jednoznacznie ustalić, czy oglądamy małpy udające ludzi, czy ludzi odgrywających małpy. Ta niejednoznaczność, sugerująca, że powrót do naturalności może okazać się kolejną kulturową kreacją, należy do najciekawszych założeń przedstawienia.

Korporacyjne zoo

Postaci małpują zachowania współczesnego człowieka w warunkach korporacji, której nazwa zostaje przewrotnie uzupełniona określeniem "spółka zoo". Pojawia się Chat Makro Banana, a przedstawiciele firmy troszczą się o dobrostan psychiczny pracowników, organizując ćwiczenia relaksacyjne, po których należy szybko wrócić do komputerów. Nie chodzi przecież o to, by pracownicy rzeczywiście odzyskali autonomię, ale żeby skuteczniej wykonywali swoje obowiązki. W korporacji jest nawet miejsce dla małpy "prankstera", której zadanie to poprawianie atmosfery i rozładowywanie napięć. Pracuje hybrydowo - trochę w biurze, trochę w klatce - i potrafi śmiać się ze wszystkich: kobiet, mniejszości seksualnych, a "nawet" - heteroseksualnego szefa. Skoro nikogo nie oszczędza, zakłada, jej dowcipy nie mogą nikogo obrażać. Deklarowana swoboda tylko maskuje utrwalone relacje. Żarty stają się narzędziem podtrzymywania hierarchii.

Nie wszystkie pomysły realizatorów "Czerwonego Piotrusia" mają podobny potencjał krytyczny. Scena ukazująca zmęczoną pracą małpę, która wraca do domu, a żona podaje jej schłodzonego banana, który zastępuje puszkę piwa, wykorzystuje prostą zamianę ludzkich rekwizytów na ich zwierzęce odpowiedniki. Podobne skojarzenia można mnożyć, jednak mechanizm ich wytwarzania nie prowadzi do szczególnie odkrywczych obserwacji, czemu nie sprzyja mechaniczny śmiech z offu. Takie próby podważania konwencji komizmu uznać można za znak dramaturgicznej niepewności, a nawet bezradności. W "Czerwonym Piotrusiu" nie ma linearnej fabuły ani wyraźnie zarysowanego rozwoju akcji scenicznej. Cztery występujące w nim osoby, choć reprezentują wyraziste persony dragowe, nie kreują postaci, których losy, motywacje czy wzajemne relacje budzą zainteresowanie. Poszczególne sceny następują po sobie na zasadzie luźnych skojarzeń, nie prowadząc do konfliktu, kulminacji ani znaczącej zmiany sytuacji. Nie domagam się, żeby przedstawienie wykorzystujące performatywnie estetykę dragu realizowało tradycyjne wzorce dramaturgiczne. Rezygnacja z nich mogłaby być twórcza, gdyby towarzyszyło jej konsekwentne rozwijanie znaczeń, narastanie napięć albo przekształcanie przyjętych konwencji.

W "Czerwonym Piotrusiu" obrazy korporacyjnych rytuałów, satyra na męskość i komiczne małpowanie ludzkich zachowań ilustrują wiele rozpoznanych już wcześniej mechanizmów, nie wnosząc nowych perspektyw. Nawet zapowiadana "deewolucja" nie staje się procesem scenicznym, lecz pozostaje deklaracją. Efektowne kostiumy, piosenki, groteskowa ekspresja i celny chwilami humor nadają spektaklowi atrakcyjną formę, ale nie rekompensują dramaturgicznej powtarzalności. W przeciwieństwie do bohatera Kafki, który za przyjęcie ludzkiej tożsamości płaci cenę nieodwracalnej utraty własnej natury, sceniczne małpy nie doświadczają konsekwencji podejmowanych działań. Ich małpowanie niczego nie zmienia. Twórcy trafnie rozpoznają konwencjonalność społecznych ról, ale poprzestają na jej demonstrowaniu. W rezultacie publiczność otrzymuje interesującą propozycję nowego języka scenicznego, który nie zostaje wykorzystany w przekonujący sposób.

Piotr Dobrowolski

• "Czerwony Piotruś. Czy małpa uratuje świat?" House of Cropp + VUJO
• Scena Robocza
• recenzja z 3.10
• kolejny spektakl: 14.11, g. 19

© Wydawnictwo Miejskie Posnania 2026