"Sztuka wojny" to nie pierwszy projekt Tobiasza Sebastiana Berga w Teatrze Wielkim. Reżyser i choreograf znany jest publiczności z projektu "Łabędzie", angażującego osoby niewidome i słabowidzące, za który otrzymał nagrodę Fedora w kategorii edukacja. Podobnie jak "Łabędzie", "Sztuka wojny" stawia przede wszystkim na użyteczność społeczną instytucji kultury i wychodzi z założenia, że proces jest ważniejszy od efektu. Przed rozpoczęciem prac nad spektaklem twórcy i twórczynie zastanawiali się, kto w kontekście wojny i rozmów o niej jest najbardziej pominiętą grupą. Nie mieli wątpliwości, że jest to młodzież - osoby dorastające w sąsiedztwie wojny, na których opinie i obawy na jej temat nie ma miejsca w przestrzeni publicznej. Zorganizowali warsztaty dla uczniów i uczennic, które z jednej strony otworzyły twórców i twórczynie na perspektywę młodych i dostarczyły im materiał na operę, a z drugiej - wyposażyły młodzież w narzędzia do rozumienia obecnej sytuacji politycznej.
Warsztaty rozpoczęły się - prowokacyjnie - od pytania, dlaczego młodzi nie lubią opery? Twórcy i twórczynie wyszli naprzeciw tym odpowiedziom i stworzyli spektakl, który zgodnie z potrzebami młodych jest współczesny i sensoryczny. Obok kameralnej orkiestry umieścili kompozycję elektroniczną, solistów i solistki postawili w bliskiej odległości od publiczności, a fotele operowe zamienili na sprzyjające wspólnotowości ławki. Młodzi mieli wpływ na każdy element opery - od jej języka po organizację przestrzeni. Ich rola nie skończyła się zresztą na uczestnictwie w warsztatach. Po ich zakończeniu zostali zaproszeni na próby jako konsultanci młodzieżowi.
Innym z pytań było z kolei to, czy wojna ma płeć? Młodzi uznali, że musi być kobietą, aby mogła być atrakcyjna dla mężczyzn. Wniosek ten wpłynął na całościowy kształt spektaklu. - Postanowiliśmy, że skoro wojna jest prowokująca wobec mężczyzn, będzie ona w operze torreadorem, który walczy z bykiem, czyli oprawcą wojennym - opowiada Tobiasz Sebastian Berg. Temat wojny, zgodnie z tytułem, twórcy i twórczynie przedstawiają za pomocą metafory sztuki. Oprawca wojenny kryje się pod postacią Artysty, wojna pod postacią Kuratorki, zaś przestrzenią ich dyskusji jest galeria sztuki, przypominająca namiot wojskowy.
Opera została podzielona na dwie, korespondujące ze sobą, części: polityczną i społeczną. Pierwsza będzie rozgrywać się w namiocie, druga poza nim. Głosem pierwszej będą doświadczeni soliści i solistki, głosem drugiej - chór dziecięcy. Pierwsza będzie muzycznie związana z orkiestrą kameralną, druga - z elektroniką. To rozróżnienie widać również w libretcie, za które odpowiada Beniamin Bukowski:
Artysta: Moja sztuka powstaje w porozumieniu z elitami. Moją sztuką karmicie się codziennie. Moja sztuka znajduje naśladowców. Moja sztuka ma swoich kuratorów, krytyków, epigonów. Moja sztuka nie pozostawia obojętnym. Moja sztuka obejmuje teatr...
Chór:...działań wojennych.
Artysta: Instalacje...
Chór:...batalistyczne.
Artysta: Rozliczne pola...
Chór:...minowe.
Artysta: Dociera do wszystkich, niezależnie od płci, wieku i przekonań.
Do spektaklu zaangażowany został Dziecięcy Chór Operowy Teatru Wielkiego, który odgrywa istotną rolę nie tylko w libretcie, symbolizując głos społeczeństwa, ale także opiera się na nim najważniejsza scena choreograficzna spektaklu. - Uśmiercenie chóru dziecięcego jest dla mnie kluczową i najbardziej wstrząsającą sceną. Szukamy na nią jeszcze odpowiedniego patentu, ponieważ nie chcemy wprowadzać do niej turpizmu, tylko pewien rodzaj dziecięcej lekkości - wyjaśnia reżyser i choreograf.
Ostatnie zdanie nie będzie jednak należeć do chóru, a do solistki starszego pokolenia, która wcieli się w rolę Matki. Słowami kołysanki pożegna zmarłych, jednocześnie przepowiadając powtarzalność cyklu wojennego i wyrażając swoją bezsilność. - Nie chcę stawiać kropek. Nie roszczę sobie do tego prawa, bo nie jestem obywatelem Ukrainy czy Palestyny. Chcę skłonić publiczność Teatru Wielkiego do refleksji - podsumowuje Berg i dodaje: - Po spektaklu nie będzie braw i ukłonów, bo nie wyobrażam sobie sytuacji, w której bijemy brawa dla postaci wojny. Byłoby to dla mnie duże przekroczenie.
Magdalena Chomczyk
- "Sztuka wojny"
- reż i chor. Tobiasz Sebastian Berg
- premiera: 20.11, g. 19
- Teatr Wielki
- bilety
© Wydawnictwo Miejskie Posnania 2026