Jego zasługi są ogromne i trudne do oszacowania. Wystarczy wspomnieć o demaskowaniu we wczesnych wierszach PRL-owskiej nowomowy i - w ogólności - ówczesnego systemu kłamstwa, udziale w powstaniu i redagowaniu pierwszego niezależnego od władzy czasopisma literackiego "Zapis", gigantycznej pracy tłumaczeniowej, w tym o ponownym przełożeniu na polszczyznę nieomal całości dzieł Szekspira, przekładzie na angielski wielu poetów polskich, zarówno klasyków dawnych ("Trenów" Jana Kochanowskiego) i współczesnych (wierszy Wisławy Szymborskiej).
Twórczość Stanisława Barańczaka charakteryzuje niezwykle inspirujące połączenie formalnego wyrafinowania oraz politycznej bezpośredniości. Równie ważne pozostają jego postulaty etyczne, które - mówiąc najogólniej - skupiają się na odpowiedzialności za słowo i za otaczającą rzeczywistość.
Niepokorny Poznaniak
Pierwsze dwa akapity tego tekstu mogłyby znaleźć się w jakimś oficjalnym przedstawieniu sylwetki. Wybitny, zasłużony dla Polski, światowy. To prawda, lecz w Poznaniu Barańczak ma jeszcze szereg innych cech, bardziej swojskich.
W Poznaniu nadal mieszkają jego przyjaciele i współpracownicy z Uniwersytetu Adama Mickiewicza, na którym studiował polonistykę i przez kilka lat pracował, ludzie współtworzący Teatr Ósmego Dnia, z którym był związany, pisarze znający go przez lata, wreszcie niedaleko mieszka jego siostra, autorka popularnych powieści dla dzieci i młodzieży, Małgorzata Musierowicz. Nietrudno spotkać osoby mające go w serdecznej pamięci.
Właśnie - serdeczność. Zastanawiało mnie, w jaki sposób człowiek ogromnej pracowitości, skupiony na tworzeniu literatury w najszerszym sensie tego słowa i na krytyce literackiej w różnych formatach, od doraźnego felietonu do eseistyki na wysokiej stopie, zasłużył na tyle przyjaźni i ciepła. Zdawać by się mogło, że po prostu musiało mu brakować czasu na budowanie i podtrzymywanie zwykłych relacji. Bo przecież literatura i literaturoznawstwo, zwłaszcza uprawiane tak intensywnie, to dziedziny egoistyczne, skupiające na sobie nieomal całą uwagę, tolerujące wyprawy do biblioteki, niewiele więcej.
Fascynuje mnie moment, w którym Barańczak rzuca na szalę swój styl życia, a przy okazji świetnie się rozwijającą karierę akademicką, a nawet bezpieczeństwo własne i swojej rodziny. W 1976 roku zdecydował bowiem o zaangażowaniu się w działalność rodzącej się wówczas opozycji, przystąpił do Komitetu Obrony Robotników, wszedł do redakcji pierwszego niezależnego od cenzury czasopisma literackiego, "Zapis", w maju 1977 roku wziął udział w głodówce w Kościele św. Marcina w Warszawie, podpisywał listy protestacyjne przeciw polityce rządzącej niepodzielnie partii.
Dzisiaj to już historia, która potoczyła się ku dobremu finałowi, jakim był koniec komunizmu w 1989 roku, lecz wtedy nikt nie mógł wiedzieć, jakie owoce wyda sprzeciw. Wtedy tylko nielicznych stać było na czynny opór wobec systemu, który nie tylko gwałcił ludzkie prawa, ale i usypiał, i korumpował sumienia. Za niezgodę na system płaciło się wtedy wysoką cenę.
W lipcu roku 1977, w rezultacie prowokacji Służby Bezpieczeństwa, Barańczak został wyrzucony z pracy na UAM i objęty zakazem publikacji (tzw. "zapisem cenzury"). Dla pisarza była to ciężka kara - z przestrzeni publicznej znikało jego imię i nazwisko, groziło mu zapomnienie. Jednak Barańczak zdawał się tym zbytnio nie przejmować. Przez kolejne trzy lata drukował w wydawnictwach i czasopismach krajowych (oficjalnych i podziemnych) oraz emigracyjnych, posługując się wieloma krypto- i pseudonimami (m. in.: Hieronim Bryłka, J.H., Jan Hammel, Paweł Ustrzykowski, S.B., Barbara Stawiczak, Sabina Trwałczyńska, St.B., sth, Tomasz Niewierny).
Skąd miał tyle siły, by rzucić wyzwanie ówczesnemu porządkowi i wytrwać w tym, mimo represji?
"A tak niewiele brakowało"
Adamowi Michnikowi
"A tak niewiele brakowało: mogłem
po prostu wraz z innymi podnieść rękę,
po prostu wraz z innymi ją opuścić -
aby w tej samej chwili wrosła ciężkim
łokciem w zielone sukno prezydialnych stołów,
[...]"
(z tomu "Ja wiem, że to niesłuszne", 1977)
Całość tego wiersza można przeczytać na ścianie Collegium Novum od strony ul. Powstańców Wielkopolskich. Zastanawiam się, co wiersz mówi jego przypadkowym i nieprzypadkowym czytelnikom. Barańczak z właściwym sobie wyczuciem ironii i autoironii przyznaje w nim, że nonkonformizm bywa nieomal kwestią przypadku, odpowiedzią na nagły impuls, reakcją na lęk, że zostanie się zaliczonym do towarzystwa bezwolnych potakiwaczy.
Takie to były czasy, takie rozterki, ktoś powie. Dzisiaj ani oportunizm, ani nonkonformizm nie znaczą już tego samego, nie są moralnym wyzwaniem. Naprawdę?
Solidarny w smutku
W 1980 roku w Krakowskiej Oficynie Studentów ukazał się jeden z najpiękniejszych tomów poetyckich Barańczaka, "Tryptyk z betonu, zmęczenia i śniegu". Znalazły się w nim wiersze z życia w blokach z wielkiej płyty ("jamach z betonu"), w coraz dłuższych kolejkach po prawie wszystko, co potrzebne na co dzień, w powszedniej obawie o najbliższą przyszłość.
Barańczak w wierszach po swojemu misternych podzielił doświadczenie czytelników, a jednocześnie ujął je w rozleglejszej perspektywie. Przykładem tego bardzo znany utwór "Jeżeli porcelana, to wyłącznie taka":
"Jeżeli porcelana, to wyłącznie taka,
której nie żal pod butem tragarza lub gąsienicą czołgu;
jeżeli fotel, to niezbyt wygodny, tak aby
nie było przykro podnieść się i odejść
[...]"
(z tomu "Tryptyk z betonu, zmęczenia i śniegu", 1980)
Jakże współcześnie brzmią te wersy w sytuacji, gdy wojna za miedzą, a coraz częściej - w postaci groźnych epizodów - na własnym podwórku. Kruchość, wspólny mianownik polskich losów, może nie tylko polskich, lecz całej Europy Środkowej, znowu o sobie przypomina. Porcelana, symbol mieszczańskiego dostatku, ładu, wiary w jutro, została tutaj pokazana od innej strony - łatwości zniszczenia, niepewności, utraty.
W "Tryptyku" zeszły się najważniejsze tendencje Barańczakowej poezji: zaangażowanie społeczne, instynkt etyczny, formalna wirtuozeria oraz empatia w stosunku do egzystencjalnej nędzy. Smutek tych wierszy był i pozostał dogłębny, zaraźliwy. Dzięki temu, jak sądzę, odbiorcy odnosili mocne wrażenie obecności poety w świecie, ich wspólnym świecie biedy i niepokoju.
Dwie strony formy
Jednocześnie Stanisław Barańczak nie popadł w ponury pesymizm, umiał się bawić strofami i słowami, miał poczucie humoru i wyczucie absurdu, pisał i tłumaczył wiersze żartobliwe, prowokował do inteligentnego śmiechu.
Zatrzymajmy się na chwilę przy formie. Jej rola była stale pierwszorzędna, także w utworach jawnie politycznych, demaskujących czy to nadużycia nowomowy, czy fałsz i nonsens PRL-owskich procedur. Twierdził stale, że wiersz nie może być politycznie skuteczny, jeśli nie jest wartościowy artystycznie. Poezja nie powinna wyrzekać się siebie.
Afirmując formę wiersza, jego konceptualne podłoże, Barańczak postulował, by poezja była nieufnością wobec form (schematów, zwyczajów, rytuałów) społecznych, gdyż w realiach powszechnego fałszu tylko symulują one jakieś wartości, w istocie niewoląc.
A przecież w wierszu "Od Knasta" znajdujemy ciekawą korektę tego poglądu:
"Od Knasta" - tak mawiało się w mojej dzielnicy
(po poznańsku powinno się rzec "w moim fyrtlu")
tonem głosu znaczącym: "Inni cukiernicy
ze swym brakiem finezji i nadmiarem frytur
są jak ta cała PRL-owska szarzyzna:
[...] Jak ja nimi gardziłem! Nie ciastkami. Ludźmi.
Tymi, którzy w niedzielę szli przez Rynek z Fary
do Knasta, nawet wtedy nie wolni, nie luźni,
przeciwnie, wprasowani w biel koszuli, w stary
szczękościsk srebrzystego lisa wokół szyi
żony, w spacer pod rękę (na jego czas swary
cichły, aby znajomi nie zauważyli),
[...] Dziś mój wstyd, potworny:
przypuszczać, choćby dzieckiem, że ta biała laska,
to pudełko co tydzień, było kwestią formy;
nie dostrzec, że jeżeli jest coś, co pomaga
trzymać się życia, iść przez ujadanie sfory
dni - jeszcze żałośniejsza jest moja pogarda..."
(z tomu "Chirurgiczna precyzja", 1998)
Forma, jak widać, to również ludzka osnowa, na której wyplata się życie; tarcza chroniąca przed chaosem, zgiełkiem, ucieczka słabych.
Serdeczność z tego wynika, ze współczucia, współodczuwania, solidarności, których w wierszach Stanisława Barańczaka nie brakuje, choć wiersze te prawie nigdy się z tymi emocjami nie narzucają.
Piotr Śliwiński
© Wydawnictwo Miejskie Posnania 2026
