Żyjemy w świecie, w którym dane stały się nową ropą naftową i najdroższą walutą świata. Przeciętny użytkownik spędza dziś w sieci niemal 7 godzin dziennie, produkując gigabajty informacji na swój temat. Zaledwie kilka megakorporacji technologicznych - współczesnych cyfrowych księstw - analizuje każdy nasz ruch, kliknięcie, a nawet czas spędzony na oglądaniu pojedynczego zdjęcia. Zamieniają to w rekomendacje rzeczy, których nie potrzebujemy, i "remedia" na problemy, o których istnieniu jeszcze chwilę temu nie mieliśmy pojęcia. Wszystko, co musimy zrobić, by oddać kontrolę nad własnym życiem, to kliknąć przycisk "Zaakceptuj wszystkie pliki cookie" lub zarejestrować konto celem uzyskania "wyjątkowego megarabatu".
W spektaklu Szpecht dawny kniaź staje się CEO giganta technologicznego Mouse. Jego poddani, Dziwa i Doman, mówią w końcu: "dosyć". Mają dość sugerowania lepszych tras w aplikacjach nawigacyjnych, algorytmicznych podpowiedzi wyjątkowych prezentów, zestawień "top 10 produktów białkowych" i ciągłego analizowania jakości swojego snu. Postanawiają uciec i wyruszyć w wędrówkę do Ciemnego Lasu - dawnej krainy wolności, zwanej dziś po prostu Internetem - by odzyskać swoje dane i kontrolę nad tym, co o nich wiadomo.
Czy twórcy sieci tak to sobie wyobrażali? Jak przypomina reżyserka w wywiadzie dla magazynu "Freshmag", internet w swoich początkach miał w sobie coś z romantycznej utopii - kontrkulturowej osady budowanej przez marzycieli, wolnej od klasycznych struktur władzy.
"Internet od początku mógł być projektem społecznym, a nie tylko technologią" - zauważa Magda Szpecht. - "Dzisiaj, kiedy ogromna część naszego życia internetowego odbywa się na kilku gigantycznych platformach, warto zadać sobie pytanie, czy nie możemy organizować się w sieci trochę inaczej. Może zamiast próbować odzyskać wielkie platformy, powinniśmy szukać mniejszych miejsc, które będą bardziej przytulne i mniej toksyczne".
W wizji Szpecht i autorki tekstu Olgi Drygas Ciemny Las okazuje się jednak przestrzenią pełną wyzwań. Przemieszczając się po nim, trafiamy na memowe gęstwiny, elfowe polany, ale i na mokradła (na których ciężko tyrają cyfrowe trolle), zbójców danych oraz gorliwych aktywistów szukających schronienia w jamach Discorda i krystalicznych strumykach subskrybowanych newsletterów. To przestroga przed tym, jak kraina mająca dawać poczucie przynależności przeobraża się w pole bitewne i narzędzie manipulacji.
Wybór tematu przez Magdę Szpecht nie jest przypadkowy. Absolwentka reżyserii na krakowskiej AST oraz dziennikarstwa na Uniwersytecie Wrocławskim od lat buduje teatr aktywistyczny i dokumentalny, obnażający kulisy współczesnej władzy. Gdy w lutym 2022 roku rozpoczęła się pełnoskalowa inwazja Rosji na Ukrainę, artystka zawiesiła na jakiś czas pracę w teatrze i zajęła się białym wywiadem (OSINT). Jako "cyber elfka" wyłapywała w sieci rosyjską propagandę, dezinformację i farmy trolli, co dało początek jej głośnym projektom, m.in. spektaklowi "Cyber Elf" czy interaktywnej symulacji rosyjskiej farmy botów "Agencja Badania Internetu" stworzonej dla Zachęty.
W "Starej baśni" Szpecht wraca do teatru z potężnym bagażem doświadczeń zebranych na frontach cyfrowych wojen. Ponownie bada mechanizmy manipulacji, jednak tym razem przegląda się w matrycy polskiego mitu założycielskiego.
Spektakl w Pawilonie rezygnuje z tradycyjnego podziału na widownię i scenę. Twórcy zapraszają publiczność do instalacji teatralnej, w której widzowie nie siedzą bezczynnie w fotelach. Umieszczona w centrum wydarzeń widownia przemieszcza się po przestrzeni, zmienia perspektywy widzenia i - co najważniejsze - dzieli ze sobą fizyczny czas i obecność. To celowy zabieg: w epoce cyfrowej izolacji i ekranowych baśni, fizyczna wspólnota staje się najbardziej wywrotowym i alternatywnym doświadczeniem.
Za oprawę wizualną i scenografię odpowiada znany artysta Janek Simon, performans i choreografię tworzą Lena Schimscheiner oraz Baxi Ostrowski, a oprawę muzyczną przygotowali Krzysztof Kaliski i Tomasz Popowski. Nowoczesny wymiar inscenizacji dopełniają technologie interaktywne i motion tracking (Jan Skorupa, Paweł Sołoducha), wideo (Michał Rogulski) oraz animacje CGI (Kuba Matuszczak).
Wszystko w tym spektaklu jest prawdziwe, ale w nic nie trzeba wierzyć. Warto jednak przyjść i sprawdzić, co kryje się dziś w Ciemnym Lasie - zanim Twój telefon zdecyduje za Ciebie.
Barbara Pilawska
- "Stara baśń", reż. Magda Szpecht
- premiera: 13.11, g. 18
- Pawilon
- bilety
© Wydawnictwo Miejskie Posnania 2026
Pawilon, ul. Ewangelicka 1
