Tytuł "Przenośne centrum świata. Przypadki podróżne" skojarzyłem z biblijnym wersetem "gdzie jest twój skarb, tam będzie i serce twoje", który zapamiętałem z książki "Pan Samochodzik i templariusze" Zbigniewa Nienackiego. Gdzie jest serce Mariana Golki?
"Przenośne centrum świata" to oczywiście pewnego rodzaju przenośnia, bo przecież i w myślach potrafimy się przenosić w różne miejsca świata. I niekoniecznie fizyczna obecność musi wytwarzać poczucie, że tu akurat jest serce świata. Ale oczywiście jest w miejscu, z którego zachowaliśmy ciepłe, miłe, dobre skojarzenia, gdzie doznaliśmy jakiegoś pobudzenia myśli. Zazwyczaj jest to tam, gdzie mieszkamy. Jeżeli oczywiście mieszkamy w miejscu, które nam odpowiada, w którym się dobrze czujemy. Nie da się ukryć, że dla mnie tym centrum świata, i tutaj żadnych wątpliwości nie ma, jest moje Puszczykowo. Trochę bym to jeszcze rozszerzył, bo dla mnie takim miejscem są różne punkty w Wielkopolskim Parku Narodowym, a przede wszystkim rozlewiska nadwarciańskie w Rogalińskim Parku Krajobrazowym. One nie należą co prawda do WPN, ale sąsiadują z nim. Tam bardzo dobrze się czuję, gdy przyjeżdżam rowerem. "Przenośne centrum świata" to tytuł, który pojawił się późno. Najpierw był prostszy - "Przypadki podróżne". Muszę dodać, że książka nie powstawała szybko. Nie została napisana w takim trybie, że usiadłem do pracy i przez kilka miesięcy pisałem. Ona powstawała przez lat kilkanaście, jeżeli nie kilkadziesiąt. Dopisywałem poszczególne teksty składające się na tę książkę. Na końcu, oprócz nawiązań do różnych miejsc na świecie, jest w niej kilka tekstów eseistycznych. Jednym z nich jest właśnie "Przenośne Centrum Świata". W pewnym momencie uznałem, że będzie to odpowiedni tytuł dla całości.
Czytając Pana książkę, miałem wrażenie, że musi Pan dobrze znać fotografie Cartiera-Bressona i jego koncepcję "decydującego momentu". Pana teksty, a jest ich około setki, są jak fotografie, migawki z podróży. Czy Pan cały czas w podróży jest takim czujnym obserwatorem?
Fotografia, jak wiadomo, pozwala na skoncentrowanie oczu na pewnych miejscach, na pewnych fragmentach rzeczywistości. Ja nie fotografuję za pomocą telefonu, tylko klasycznymi aparatami, ale nawet jeśli nie fotografuję, a jedynie chodzę z aparatem pod ręką, to moje oczy są wyostrzone na spostrzeganie. Nie twierdzę, że to pozwala na bogatsze widzenie rzeczywistości niż wtedy, gdy się nie fotografuje, ale tak mi się wydaje. Ponadto fotografia pozwala na podróżowanie w czasie. Należę do tych, którzy oglądają zdjęcia. Choć fotografuję umiarkowanie dużo, pewnie przez lata uzbierałoby się kilkanaście tysięcy zdjęć, i jednak do większości, jeżeli nie do wszystkich moich wyjazdów, które zostały obfotografowane, wracam.
Dla mnie smak jest bardzo ważnym wymiarem w podróży. Dwa miesiące temu byłem na Sardynii, w miejscowości Cala Gonone, o której Pan wspomina w książce. Codziennie zajadałem się makaronem posypanym bottargą (suszona ikra - przyp. red.), która ma niepowtarzalny smak. Ma Pan takie smaki ze swoich podróży?
Możemy mówić o smaku w dwojakim znaczeniu. W jednym, w sensie estetyczno-filozoficznym, jako o pewnym ogólnym podejściu do wszystkiego. Do ubioru, do urządzenia wnętrza mieszkalnego, do lektur, także i do wyjazdu. Staram się pod kątem dobrego smaku dobierać miejsca moich podróży. Ale pan pyta o smak w dosłownym znaczeniu. Należę do ludzi, którzy nie bardzo celebrują jedzenie. Pewnie mało kto, tak jak ja, nie lubi programów kulinarnych w telewizji i ich autorów. Wszystko, co oni reklamują, odrzuca mnie i odpycha. Co nie oznacza, że nie lubię dobrze zjeść. Szczególnie właśnie na wyjeździe i szczególnie gdy dotyczy to miejscowych potraw. Zawsze staram się odnaleźć lokalne specjały. Jeżeli jest to możliwe, chcę w spokoju i ze smakiem zjeść. Niestety nigdy nie notowałem tych doznań. Nie gromadzę informacji w głowie pod tym kątem. Gdy jestem na miejscu, staram się poznać kilka specjałów. Najpierw czerpię informacje z opisów, czy w przewodniku, czy z internetu. Potem je wyszukuję, ale nie w drogiej restauracji. Jem gdzieś na uboczu, skromniej, ale za to smacznie.
Z Pana książki dowiedziałem się, że należymy do klubu "zbieraczy" Caravaggia. Pamięta Pan pierwszego Caravaggia, którego Pan zobaczył?
Zapewne było to w Rzymie, bo w rzymskich kościołach i zbiorach muzealnych jest dużo jego obrazów. Który był pierwszy, nie wiem. Mógł to być ten z Kościoła Santa Maria del Popolo - "Nawrócenie w drodze do Damaszku" lub "Powołanie Świętego Mateusza" z Kościoła San Luigi dei Francesi. Natomiast moje uwrażliwienie na Caravaggia bez wątpienia zawdzięczam lekturom Iwaszkiewicza.
"Wędrowiec" Hieronima Boscha jest dla mnie takim archetypowym obrazem. Ma Pan też coś takiego, na co Pan spojrzał i powiedział sobie: choć trochę ja tam jestem?
Powiem inaczej - ja jestem dosyć pazerny. Lubię dużo brać i nigdy nie umiem odpowiedzieć ani rozmówcy, ani sobie na pytanie, która książka jest najlepsza, jaki obraz jest najlepszy, jakie dzieło filmowe jest najlepsze. Dużo mi się podoba. I to na bardzo równoległej zasadzie. Bez jakiegoś podium. Pewnie gdyby mi ktoś przyłożył lufę do pleców, to bym się zdecydował na jakąś odpowiedź, ale nie zdołam uczciwie odpowiedzieć w sposób jednoznaczny...
Paweł Muratow, autor "Obrazów Włoch", i Zbigniew Herbert stanowią mój kanon pisania o podróżach i sztuce. Czy ma Pan takiego swojego przewodnika?
Odpowiem podobnie jak w sprawie dotyczącej ulubionego obrazu. Nie mam jednego takiego autora. Uwielbiam Muratowa, ale także i inne książki, które w zacnej serii o podróżach redagowanej przez Pawła Hertza były kiedyś publikowane przez PIW. Byli to tacy autorzy jak Ferdynand Gregorovius, Alfons de Lamartine, nie mówiąc już o "Podróżach do Włoch" Jarosława Iwaszkiewicza, też z tej serii. Teraz wydawnictwo Próby wydaje raz po raz dobre książki podróżnicze. "Podróż włoska" Goethego również się kłania. Jednak one dla mojego pisania nie były wzorem. To były książki, których lektura miała mi sprawiać przyjemność. U Muratowa nawet akapit jest swoistym dziełem sztuki.
Pytam o to, ponieważ Pana książka jest dobrze napisana literacko...
Teraz wszyscy piszą o podróżach, ale najczęściej jest to nie do czytania. Ja czytam dużo, i to dosyć szybko. Pewnie ze stratą dla siebie, bo gdybym czytał wolniej, to więcej bym zapamiętywał. Ale należę do tych czytelników, którzy wolą trzeci, czwarty raz przeczytać dobrą książkę niż pierwszy raz kiepską. A to oczywiście może zawsze budzić wątpliwości. Skąd wiem, że jest kiepska? Jestem jak stary wróbel, który odróżnia ziarno od plew po dosłownie kilku zdaniach. Tak więc dużo czytam, ale nie umiem odpowiedzieć, kto na mnie wpłynął. Pewnie każdy autor się tłumaczy, że nikt na niego nie wpłynął. Jedno jest pewne: starałem się wymyślić taką formę dla moich opowiastek, która by mniej przypominała formy znane z przewodników, poradników, typowych reportaży, bo jak napisałem we wstępie, dziennikarz ma znacznie bardziej doświadczone i wnikliwe oko. A ja nie jestem dziennikarzem - jestem socjologiem, antropologiem. Lubię obserwować świat. Lubię obserwować zachowania ludzi i dlatego na przykład nie podróżuję samochodem, tylko miejscowymi autobusami, bo wtedy można więcej zobaczyć. Nie mogę więc powiedzieć, że były jakieś książki i jacyś autorzy, którzy w jakikolwiek sposób mogli na mnie wpłynąć. Ale na pewno ceniłem te, w których znajdowałem wnikliwość, gdzie znajdowałem poezję w prozie i gdzie była odrobina refleksji. Nie cenię opisów zabytków w książkach podróżniczych, bo można je znaleźć w innych opracowaniach - historycznych, artystycznych. Z bardzo licznych lektur, które człowiek w moim wieku ma za sobą, z pewnością żadna w jednoznaczny sposób nie wpłynęła na mój sposób pisania, oprócz tego, że próbowałem jednak osiągnąć jakąś subtelność.
"Raczej chciałem poprzez wyjazdy goić własne zadry" - pisze Pan we wstępie. O jakie zadry chodzi? Bo czytałem szkic za szkicem, ale tam już zadry się nie pojawiają. Sto szkiców i ani słowa. A we wstępie są wyraźnie uwypuklone.
Nie bardzo lubię się zwierzać... Każdy mężczyzna ma w wieku dorosłym coś, co może go czasem zaboleć. Żeby sobie z tym poradzić, żeby to nie było dokuczliwe, najlepiej o tym zapomnieć. A gdzie najlepiej zapomnieć? W podróży!
Rozmawiał Przemysław Toboła
© Wydawnictwo Miejskie Posnania 2026
